Như lẽ tất nhiên khi đến lễ tang một vị tướng (tại Nhà tang lễ Bộ Quốc phòng, trưa 21-9-2006) không thể đếm hết những bộ quân phục, lễ phục đến viếng ông. Nhưng một anh bộ đội nói nhỏ với tôi: “Đi đám ông Hai Trung (bí danh của thiếu tướng Phạm Xuân Ẩn) thì những người mặc thường phục mới là “thứ dữ”. Toàn sếp tình báo không đó”...
Và đoàn tình báo xuất hiện thật ấn tượng giữa cơn mưa trút nước. Trong vòng 15 phút, người từ Long An, Bình Thạnh, Tân Phú, người đến bằng xe quân đội, xe nhà, người đi taxi, xe buýt... lần lượt có mặt. Mọi người đều đã tóc bạc, lưng còng nhưng đều giữ rất nghiêm nguyên tắc của ngành tình báo: đúng giờ, không sớm, không muộn. Anh hùng Nguyễn Văn Thương cũng lăn xe đến đúng lúc. Ông bảo đọc thấy tin buồn trên Tuổi Trẻ Online tối qua, đêm không ngủ được.
Ông Tư Cang (tức đại tá Nguyễn Văn Tào, Anh hùng lực lượng vũ trang), chỉ huy trực tiếp của ông Ẩn những năm 1970, bùi ngùi: “Lớp chúng tôi đang lần lượt ra đi, mỗi năm chưa đến ngày họp mặt truyền thống nhưng cũng gặp hoài ở mấy đám tang. Hôm thứ hai tôi vừa vào thăm ông Hai Trung, sờ tay lên ngực, hỏi còn thấy ông gật đầu. Vậy mà...”. Bà Ba anh hùng (Nguyễn Thị Ba), người liên lạc của ông trong mười mấy năm, ngậm ngùi: “Ông Hai kém tôi 10 tuổi, thế mà lại đi trước...”.
Nhưng dù có ngậm ngùi, những kỷ niệm mọi người nhắc về thiếu tướng Phạm Xuân Ẩn vẫn ắp đầy tính hài hước của ông. Ông Tư Cang kể lần ông từ căn cứ về Sài Gòn, Hai Trung đón ông trên chiếc xe hơi, hai người ngồi băng trước, con chó trung thành của ông Ẩn ngồi băng sau. Lượn vài vòng, Ẩn bảo: “Anh mang đôi giày lỗi mốt rồi, không ngon. Quần áo mới quá coi cũng kỳ cục. Giờ phải đi mua giày mới và kiếm áo cũ nghen”. Bà Ba bảo: “Tôi chẳng bao giờ cải trang chi hết, cứ là một bà già trầu. Ổng là nhà báo muốn tiếp xúc với ai cũng được. Tụi tôi trao đổi tài liệu tự nhiên, có khi bọc vào cây nem, cũng có khi đưa cả xấp giấy...”.
Đã bao nhiêu sách báo trong ngoài nước viết về Phạm Xuân Ẩn nhưng các tác giả đều khẳng định: chỉ như ánh đèn flash chớp qua cuộc đời ông. Chẳng thế mà nhà văn Nguyễn Thị Ngọc Hải đã viết vào sổ tang: “Nhớ những lần nói chuyện với anh như được đọc một pho từ điển Sài Gòn - Nam bộ sống. Nghe tin anh ra đi, thấy hẫng hụt trong đời...”. Ông Mười Hương (Trần Quốc Hương, nguyên bí thư Trung ương Đảng), người tổ chức đầu mối của Phạm Xuân Ẩn, là người đầu tiên đến viếng, nét chữ run run viết đầy một trang giấy: “Đã bao năm qua anh em tin tưởng, thương yêu nhau. Đóng góp của anh là rất to lớn, hoạt động để lại nhiều kinh nghiệm cho ngành...”.
Chiều mưa nhưng những đoàn viếng lễ tang vẫn không ngừng đến, có cả những bạn trẻ chỉ mới biết tên Phạm Xuân Ẩn qua sách báo. Đoàn làm phim của Hãng TFS vội vã quay những thước phim cuối trong sự day dứt của đạo diễn. Vậy là nhà tình báo lỗi lạc đã ra đi, để lại bao nhiêu thương tiếc và mang theo hi vọng của bao nhiêu người đang nỗ lực giải mã những bí mật của ông...
Dù vẫn biết những tin tức về áp thấp nhiệt đới, nhưng những người đến dự lễ tang Thiếu tướng, Anh hùng LLVT Phạm Xuân Ẩn sáng 23-9 vẫn không thể không liên tưởng giữa những phút chia tay cuối cùng với cơn mưa dai dẳng khác thường buổi sáng...
Ông Tư Cang (Đại tá Nguyễn Văn Tào), cụm trưởng tình báo chiến lược, người bạn già thân thiết với những thú chơi chim, nuôi chó của ông Ẩn, ngậm ngùi viết hẳn một bài thơ:
“Chim ngưng hót, chó tru buồn
Nền trời u ám, giọt mưa tuôn
Tôi đến tiễn anh lòng nặng trĩu
Nhớ đoạn đời qua giữa Sài Gòn…”.
Nguyên Thủ tướng Võ Văn Kiệt, ông Mười Hương (Trần Quốc Hương, nguyên Bí thư Trung ương Đảng) lại đến lần nữa trong mưa, thắp nén hương cuối cùng lưu luyến. Đứng trên sân nhà tang lễ, hai ông cùng một nhận định “Chiến thắng rỡ ràng của chúng ta, ông Ẩn đã đóng góp một phần rất lớn bằng những tài liệu tối quan trọng, những phân tích chiến lược sắc bén, những dự báo quân sự, chính trị thiên tài”. Trung tướng Nguyễn Chí Vịnh, Tổng cục trưởng Tổng cục 2 không giấu được xúc động trong bài điếu văn không mấy đậm màu quân sự “Thiếu tướng Phạm Xuân Ẩn là một trong số ít những ngôi sao sáng nhất của ngành tình báo. Nay ông đã về với tiền nhân, ngôi sao sáng đã trở về hội tụ cùng chòm sao sáng, chúng tôi không biết nói gì hơn ngoài sự tiếc thương…”.
Các nhà báo, nhà văn, đạo diễn đã từng được làm việc, tiếp xúc và tìm hiểu về con người Phạm Xuân Ẩn sáng nay đều có vẻ cuống quít, mất bình tĩnh. Lúc cười, lúc khóc, họ nói với bất kỳ ai bên cạnh “Không biết bao giờ mới tìm lại được một người có nhân cách lớn như vậy”. Ấy là họ không chỉ nhắc đến những chiến công tình báo, mà là đến sự hết lòng của ông với bạn bè, thái độ cương quyết bảo vệ nguồn tin, tâm thế ung dung, tự tại của ông trước những góc khuất của cuộc đời...
Một nhà tình báo lỗi lạc, một nhà báo xuất sắc, một nhân cách đáng ngưỡng mộ, và còn nhiều nữa những điều rất nhiều người chưa hiểu và muốn hiểu về ông. Tiễn đưa ông không chỉ có người thân, bạn bè, đồng đội mà có cả những người dân vừa đọc báo, vừa được biết có một nhà tình báo như thế. Ai cũng hẫng hụt…
Như lời thơ của ông Tư Cang:
“Xuân Ẩn từ nay ẩn thật rồi
Bạn bè thương tiếc mãi không thôi
Riêng tôi nhớ mãi người đồng chí
Dũng cảm, thông minh giữa cuộc đời…”.
Dù ông rất lặng lẽ, rất “ẩn” như chính tên mình, nhưng với những gì ông đã cống hiến, đã sống, mọi người sẽ không bao giờ quên.
P.VŨ