Năm Hàm Thông thứ 6 (2), vua Đường Ý Tông sai Cao Biền làm đô hộ tướng quân, đem binh đánh quân Nam Chiếu. Lúc Biền trở về, nhà vua đặt Tĩnh hải quân ở thành Lĩnh Nam, cho Biền làm tiết độ sứ (3). Biền thông hiểu thiên văn địa lý, xem hình thế đất mà xây thành Đại La ở phía tây Lô Giang, chu vi 30 dặm (4) để ở. Có dòng sông con từ Lô Giang chảy vào phía Tây bắc, cuốn quanh phía nam, ôm lấy thành Đại La rồi lại nhập vào sông cái.

Hồi đó đang giữa tháng sáu, nước mưa lên cao Biền cưỡi thuyền nhẹ thuận dòng vào sông con, đi khoảng một dặm bỗng thấy một cụ già râu tóc bạc phơ, dung mạo dị kỳ, tắm ở giữa dòng sông, cười nói hớn hở. Biền hỏi họ tên. Đáp: ta họ Tô tên Lịch. Biền lại hỏi: nhà ở đâu? Đáp: nhà ở trong sông này. Dứt lời, lấy tay đập nước bắn tung mù mịt, bỗng nhiên không thấy đâu nữa. Biền biết là thần, bèn đặt tên sông là Tô Lịch.

Một buổi sớm khác, Biền ra đứng ở bờ sông Lô Giang, phía đông thành Đại La, thấy một trận gió lớn nổi lên, sóng nước cuồn cuộn, mây trôi mù mịt, có một dị nhân đứng trên mặt nước, cao hơn hai trượng, mình mặc áo vàng, đầu đội mũ tím, tay cầm hốt vàng rực rỡ một quãng trời, chập chờn lên xuống trong khoảng không(5). Mặt trời cao ba con sào, khí mây hãy còn chưa tan (6), Biền rất kinh dị, muốn yểm thần. Đêm nằm mộng thấy thần tới nói rằng: “Chớ yểm ta, ta là tinh ở Long Đỗ, đứng đầu các địa linh, ông xây thành ở đây, ta chưa được gặp, cho nên tới xem đó thôi, ta có sợ gì bùa phép?” Biền kinh hãi.

Sáng hôm sau, Biền lập đàn niệm chú, lấy kim đồng thiết phù để yểm (7). Đêm hôm ấy, sấm động ầm ầm, gió mưa dậm dật, đất trời u ám, thần tướng hò reo, kinh thiên động địa. Trong khoảnh khắc, kim đồng thiết phù bật ra khỏi đất, biến thành tro, bay tan trên không. Biền càng kinh hãi, than rằng: “Xứ này có thần linh dị, ở lâu tất chuốc lấy tai vạ” (8). Sau Ý Tông triệu Biền về, quả nhiên Biền bị giết và Cao Tàm được cử sang thay (9).



------------------

Chú thích:

(1) Về chuyện này, bản A.2107 và bản A.750 mở đầu như sau: “Nước ta có người họ Tô tên Lịch xưa sống ở Long Đỗ, nay là mé ven sông, ba đời nhân nhượng mà sống chung với nhau. Đời Tấn được cử làm chức hiếu liêm, cắm cờ ở trước cổng xóm, vì vậy người đời bèn gọi xóm ấy là xóm Tô Lịch.

Đời Đường Mục Tông, Lý Nguyên Gia làm quan đô hộ, giữ đất Long Biên. Lý cho rằng phía bắc thành có dòng nước chảy ngược, sợ dân hay sinh lòng phản nghịch nên chọn đất khác định chuyển La Thành sang bờ sông Tô Lịch, bèn khẩn mời Tô Lịch làm thần chủ giữ thành rồi xin lập đền thờ cúng. Nửa đêm, Nguyên Gia nằm mộng thấy thần tới nói rằng: “Ta vâng lệnh sứ quân làm chủ thành này, nếu như ta có thể giáo hóa được dân chúng trong thành trở nên có trung hiếu thì xin hãy lập đền thờ”. Nguyên Gia xin vâng. Từ đó, dân không có lòng phản nghịch. Lý bèn xây thành nhỏ để ở, lại lập đền thờ phụng. Thần chính là vị đại vương của cả quốc gia vậy. Lý vừa xây xong thành thì có vị quan bẩm rằng: “Ông không thể đủ sức xây thành lớn. 50 năm sau ắt có người họ Cao định đô, xây phủ ở đây. Tới năm Hàm Thông đời Đường Ý Tông, quân Nam Chiếu làm loạn. Vua Đường sai Cao Biền sang dẹp, đặt ra quân Tĩnh Hải, sai Biền làm đô hộ sứ. Biền xưng vương, đóng quân ở trong phủ…” (từ đây trở xuống chép giống bản A.33).

(2) Bản A.1752 và A.750 chép: “Năm Hàm Thông thứ ba…”

(3) Bản A.1300 chép: “… sai Cao Biền làm quan đô hộ đất Giao Châu đem quân đánh Nam Chiếu, lại đặt Tĩnh Hải quân ở An Nam thành, cử Biền làm tiết độ sứ”.

(4) Bản A.1300 và bản A.750 chép: “… chu vi 3.000 bộ…”. Bản A.2107 chép: “… chu vi 8000 bộ”.

(5) Các bản A.2107 và A.1752: “lên xuống trên không, lúc ẩn lúc hiện”.

(6) Các bản A.1300 và A.2107: “khi mây chưa tan mà bóng dáng vẫn còn”.

(7) Các bản A.2107, A.1300, A.1752 chép: “đọc phù chú suốt ba ngày ba đêm, lại chôn bùa để yểm”.

(8) Các bản A.1300, A.1752 chép: “… ở lâu tất chuốc lấy tai vạ, ta phải mau mau trở về phương Bắc”. Bản A.2107 chép: “Biền rất kinh sợ, than rằng: “Ở xứ này có vị thần linh thiêng, ta nên trở về phương Bắc, chớ nên ở lâu mà chuốc lấy hậu họa”. Từ đó, Cao Biền có lòng muốn trở về phương Bắc, sau cúng tế mà tôn thần làm Đô phủ thành hoàng. Sau Ý Tông triệu Biền về, Biền quả nhiên bị giết, Ý Tông sai Tàm sang thay. Sau này Lý Thái Tổ dời đô, thần thác mộng chúc mừng nhà vua. Vua lấy làm lạ, bèn hỏi. Thần tâu tên họ. Vua hỏi: “Thần có thể bảo hộ được sinh linh trong 100 năm không? Đáp: “Mong thánh thượng cơ nghiệp dài lâu ngàn vạn năm, thần cũng nhờ vậy mà được hưởng hương hỏa ngàn năm”. Vua tỉnh dậy, sai quan trung sứ tiến rượu, phong làm Đô quốc thành hoàng Đại vương. Triều Trần lại phong làm Bảo quốc định bang Đại vương. Đền thờ đặt ở phường Đông Tác, huyện Thọ Xương (nay ở khu Nhà Thờ Lớn, Hà Nội).

(9) Sách Việt Điện U Linh chép truyện Tô Lịch và truyện Thần chính khí Long Đỗ, và coi hai nhân vật Tô Lịch và thần Long Đỗ là hai vị thần khác nhau. Ở đây lại đồng hóa làm một.