Theo sách Sử Ký thì hai bà Trưng vốn dòng họ Hùng (1) chị tên là Trắc, em tên là Nhị, người ở huyện Mê Linh, đất Phong Châu, con gái quan Hùng tướng đất Giao Châu (2). Xưa Trắc lấy Thi Sách người huyện Chu Diên (3). Bà rất có tiết nghĩa, tính khí hùng dũng, có trí quyết đoán sáng suốt…

Thời ấy, Tô Định ở Giao Châu rất tham bạo, nhân dân rất khổ sở. Trắc thù Định giết chồng mình, bèn cùng em là Nhị dấy binh đánh Định, vây hãm Giao Châu; các quận Cửu Chân, Nhật Nam, Hợp Phố đều hưởng ứng, hai chị em bèn bình định được sáu mươi lăm thành ở Lĩnh Ngoại (4) tự lập làm vua, mới xưng là Trưng, đóng đô ở thành Ô Diên.

Tô Định chạy về Nam Hải, Hán Quang Vũ nghe tin, biếm Tô Định về quận Đạm Nhĩ (5) sai tướng là bọn Mã Viện và Lưu Long sang thay. Quân địch đến Lãng Bạc, bà chống cự. Qua năm, bà thấy binh thế Mã Viện cường thịnh, tự lượng sức quân mình ô hợp, sợ không chống nổi, bèn lui về giữ đất Cấm Khê. Viện đem quân đến đánh, bộ hạ bà Trưng đều bỏ chạy. Bà thế cô, bị hại trong trận. Có chỗ nói rằng bà lên núi Hy Sơn rồi không biết đi đâu mất (6).

Người trong châu thương cảm, lập miếu ở cửa sông Hát Giang để phụng thờ. Phàm những người gặp tai họa tới cầu đảo đều ứng nghiệm. Thời Lý Anh Tông gặp đại hạn, vua sai Cảm Tĩnh thiền sư cầu mưa. Một hôm mưa xuống, mát lạnh thấu người (7). Vua mừng, ra xem, tự nhiên ngủ thiếp đi, mộng thấy hai người con gái đội mũ phù dung, mặc áo xanh, thắt lưng đỏ, cưỡi ngựa sắt theo gió lướt qua. Vua lấy làm lạ bèn hỏi. Hai người trả lời rằng: “Chúng ta là hai chị em họ Trưng vâng mệnh Thượng đế làm ra mưa”. Vua muốn hỏi thêm cặn kẽ. Hai người bèn giơ tay ngăn lại. Vua tỉnh mộng, cảm kích, ra lệnh tu sửa đền, đem lễ đến dâng. Về sau hai bà lại thác mộng cho vua xin lập đền ở bãi Đồng Nhân(8). Vua nghe theo, phong làm Trinh linh nhị phu nhân. Triều Trần lại gia phong cho mỹ tự là Hiển liệt chế thắng thuần bảo thuận. Cho đến nay vẫn được bao phong đời đời, lửa hương không dứt.

---------------------

Chú thích:

Bản A.1200 chép: “Hai Bà Trưng vốn dòng họ Lạc”.
Bản A.1200 chép: “con gái Lạc tướng đất Giao Châu”.
Bản A.1200: “Trắc lấy Tạ Sách người huyện Chu Diên…”
Bản A.1200: “… giành được của Định 56 thành ở Lĩnh Nam…”
Bản A.1200: “… biếm Tô Định về quận Đạm Châu”. (Đạm Châu, cũng như Đạm Nhĩ, tên một quận ở đảo Hải Nam, Trung Quốc)
Truyền thuyết dân gian thường cho rằng Hai Bà đã bay lên trời chứ không cho rằng Hai Bà bị giặc giết. Núi Hy Sơn có lẽ là núi Hy Cương, nơi có đền Hùng hiệu nay (Phú Thọ).
Bản A.1200 chép: “… đêm hôm ấy mưa to gió lớn, nước lên kinh người, vua vui mừng ra nhìn, hốt nhiên ngủ say…”
Bản A.1200 chép: “… ở Cổ Lai”.